Әр ата-ананың жүрегі баласының ішкі жарығын жарыққа шығарып, Жаратушы сыйлаған қасиеттерін толық ашып, өмірде биік белес шыңдарын бағындыруына деген үмітпен соғады.
Пайғамбардың балаларға деген сүйіспеншілігі
Әрбір бала – бүгінгі күннің нәзік гүлі, ертеңгі күннің мол жемісі. Олардың бойына ізгілік пен адамгершілік тұқымын себу – ата-ананың қасиетті парызы. Сәбидің таза жаны – ақ қағаз парағындай, оған қандай із салынса, солай болып қалыптасады. Сондықтан, баланың бойына имандылық, мейірімділік сезімін бала кезінен бастап сіңіру өте маңызды.
Пайғамбарымыз Мұхаммед, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, айтты: «Сендердің әрқайсыларың бақташысыңдар және әрқайсың өз қарамағындағы нәрсеге тікелей жауаптысыңдар!» – деген өсиетінде бала тәрбиесінің жауапкершілігін баса айтқан. Шын мәнінде, баланың болашағы, қоғамның тыныштығы мен ұлтымыздың келешегі оның тәрбиесіне тікелей байланысты.
Балаға деген шексіз махаббатпен қатар, оған қатаңдық та қажет. Сүйіспеншіліксіз бала суық болып өседі, ал қатаңдықсыз бала бұзылады. Сондықтан, баланы дұрыс тәрбиелеу үшін осы екі қасиеттің арасын дұрыс табу керек.
Тәрбиедегі ең үлкен үлгі – ата-ана. Бала ата-анасын үлгі тұтып өседі. Сондықтан, олардың өз сөзі мен ісі бала үшін үлкен үлгі болуы тиіс.
Қорыта айтқанда, бала тәрбиесі – үздіксіз еңбек. Оған шыдамдылық, мейірімділік, білім және тәжірибе қажет. Егер баланы дұрыс тәрбиелесек, онда ол болашақта өз елінің, халқының игілігіне қызмет ететін азамат болып өседі.
Бухаридің «Неке» бөлімінде келтірілген хадисте Алланың Елшісі, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, әйелдердің балаларына деген шексіз махаббаты мен мейірімі туралы айта келіп, олардың тәрбиесіне қосқан үлесін жоғары бағалаған. Шынында да, ана – баланың өміріндегі ең алғашқы және ең маңызды тәрбиеші. Ол өз баласын мейіріммен қоршап, оған өмірдің алғашқы сабақтарын үйретеді.
Ананың жүрегі – мейірімнің теңізі. Ол баласының әрбір қадамына қуанады, әрбір қателігіне жүрегі ауырады. Ананың мейірімді сөздері мен жылы қолдауы баланың бойына сенім мен үміт отын жағады. Ол баласына өмір бойы ұмытылмас із қалдырады. Оның тәрбиесі – баланың болашағының негізін қалаушы ең құнды қазына. Ол баланың жүрегіне адамгершілік, ізгілік, имандылық сепкендей болып, оның бойындағы ең жақсы қасиеттерді оятады. Ананың балаға деген шексіз махаббаты – оның өміріндегі ең үлкен бақыттың көзі.
Ислам дінінің нұсқауы бойынша, тәрбие мен білімнің нұрымен сусындаған баланың жүрегі – иманның мекені, ақылдың бесігі. Ол – бұл дүние мен ақыреттің бақытына жеткізетін ең сенімді жол.
Алланың Елшісі, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, айтты: «Адам дүниеден өткен соң, амалдар кітабы жабылады. Дегенмен, үш іс адамның қайтыс болғаннан кейін де сауапқа кенелетініне себеп болады. Олардың бірі – ата-анасы үшін үздіксіз дұға еткен ізгі ұрпақ».
Ислам дінінің негізгі қағидаларының бірі – ұрпақ жалғастыру және оларды иманды етіп тәрбиелеу. Құран Кәрімде: «Әр жан үшін көз қуанышы боларлық игі ұрпақ тілеңдер» деген аят осыны айқын көрсетеді. Пайғамбарлар да өз өмірлерімен ұрпақ тәрбиесінің үлгісін көрсеткен.
Пайғамбарымыз Мұхаммед, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, балалардың жүрегіне жол тапқан асыл жан еді. Ол балалармен сырласып, олардың қуанышына ортақтасып, қиындықтарына жәрдем берген. Пайғамбарымыздың: «Кімде-кімде бала болса, өзі де бала сияқты болсын» деген сөзі балаларға деген шексіз мейірімінің айқын дәлелі. Бірде ол сүйікті немересі Хасанды аялап тұрғанда, Акра ибн Хабис таң қалып: «Сіз балаларды сүйесіз бе? Менде он бала бар, бірақ мен оларды ешқашан осылай істемеймін!» – деп айтқан еді.
Пайғамбарымыз Мұхаммед, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, айтты: «Кімнің жүрегі мейірімге жабық болса, оған да, оғанда ол жабық болады» деп айтқан.
Балаларға деген шексіз махаббатымен танымал Пайғамбарымыз, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, оларды «көз қуанышы» деп атап, тіпті намаз кезінде де оларды ұмытпаған. Бірде ол кешкі намазына кішкентай немересін ертіп, мешітке келген.
Бірде Пайғамбарымыз, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, айтты намаз оқып жатқанда, кішкентай немересі оның артына жабысып алыпты. Сондықтан Пайғамбарымыз, саждадан бас көтере алмай, ұзақ уақыт бойы Аллаға сыйынған. Сахабалар оның ұзақ саждада тұруына таң қалып, оған сыйынып: «Уа, Алланың Елшісі, сізге бір жамандық болды ма?» – деп сұрағанда, Пайғамбарымыз, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, мейірімді жүзімен оларға қарап: «Жоқ, менің немерелерімнің махаббаты мені саждаға басып отыр», – деп жауап берген екен.
Пайғамбарымыз, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, сахабалардың таң қалғанын байқап, жымиып: «Менің арқамда кішкентай періштем отыр, сондықтан мен саждадан асықпадым», – деді. Ол балаларға деген шексіз мейірімімен танымал еді. Ол әрдайым олармен жылы лебізбен сөйлесіп, олардың жағдайын сұрап отыратын. Егер балалардың бірі ауырса, дереу барып көңілін көтеріп, дұға оқып беретін. Ол олармен жиі ойнап, олардың жүрегіне жол тапқан. Мухаммед ибн Раби: «Мен кішкентай кезімде Пайғамбарымыз, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, бізбен су шашып ойнаған, оның жылы лебізі әлі күнге дейін есімде», – деп еске алады.
Әбу Хурейра, Алла оған разы болсын, былай деп баяндайды: «Мен өз көзіммен көрдім, өз құлағыммен естідім: Пайғамбарымыз, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, Хасан немесе Хусейнді қойнына алып, аспанға ұшырып ойнайтын. Балалардың бақытты күлкісі үйді жарып шығып, жүректерге жылулық сыйлайтын. Сол сәтте Пайғамбарымыз, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын: «Ия, Алла Тағалам, осы балаларды мен сүйгендей, Сен де оларды сүй!» – деп дұға етіп жатқан.
Әнәс ибн Малик, Алла оған разы болсын, былай деп баяндайды: «Пайғамбарымыз, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, бір күні қызметшісі болып жүрген еврей баланың ауырғанын естіп, дереу оның жанына барды. Баланың төсегінің басына отырып, мейірімді көзбен қарап: „Балам, Исламды қабылда!“ – деп айтты. Бала әкесіне қарап, оның рұқсатын сұрағандай болды. Әкесі: „Абуль-Қасымның (яғни, Мұхаммедтің) тілегін қабылда!“ – деп жауап берді. Сол сәтте баланың жүзі нұрға толып, Мұсылман болды. Пайғамбарымыз, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, қуанышынан: „Аллаға шүкір, мен осы баланы тозақ отынан құтқардым!“ – деп дауыстады».
Пайғамбарымыз, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, Мединаға келіп, Әбу Айюб әл-Ансаридың үйіне кіргенде, бану Наджар руының қыздары тұрып, жарыса ән салды: «Біз бану Наджардың қыздарымыз, Мұхаммедтің көршісі болу қандай бақыт!» – деп қуанышты дауыспен айтты. Пайғамбарымыз, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, терең әсерленіп, жүрегінен шыққан сезіммен: «Сіздер мені шынымен жақсы көресіздер ме?» – деп сұрады. Қыздар бір ауыздан: «Иә, Алланың Елшісі!» – деп жауап берді. Сонда Пайғамбарымыз, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, жүрегінен шыққан сезіммен: «Аллаға ант етейін, мен де сіздерді жақсы көремін! Аллаға ант етейін, мен де сіздерді жақсы көремін! Аллаға ант етейін, мен де сіздерді жақсы көремін!» – деп үш рет қайталады.
Ибн Аббас, Алла оған разы болсын, былай деп баяндайды: «Пайғамбарымыз, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі, болсын Мединаға Ибн Аббас, Алла оған разы болсын, былай деп еске алады: «Пайғамбарымыз оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, Мединаға хижра еткенде, оны қарсы алған бану Мутталиб руының балаларына өзінің мейірімін төкті. Ол өз есегіне бірнеше баланы мініп алып, олармен бірге жүрді».
Әнәс ибн Мәлік, Алла оған разы болсын, былай деп баяндайды: «Пайғамбарымыз, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, сахабаларға балалардың жүрегіне жол табудың кілті – оларға жақсылық жасау екенін үйрететін. Ол: „Балаларға сыйлық беріңдер, олардың жүзін күлдіріңдер, оларға жақсы тәрбие беріңдер!“ – деп өсиет етті» (Ибн Маджа, Адаб, 3). Оларға тәттілер беріп, олармен ойнап, олардың көңілін көтеріп отырыңдар.
Абу Хурейра, Алла оған разы болсын, былай деп баяндайды: «Пайғамбарымыз, оған Аллаһтың игілігі мен сәлемі болсын, жаңа жиналған жемістерді алғанда, оның жүзі нұрға толып, Аллаға шүкір етіп: „Я, Алла! Бізге берген нығметің үшін саған сансыз мақтаулар болсын!“ – депті. Содан соң ол жемістерді жанындағы ең кішкентай балаға беріп, оның қуанышына ортақтасыпты».
Айша анамыз, Алла разы болсын, жеткізген хабар бойынша, бірде Эфиопияның асыл тәжін киген Негус патша Мұхаммед пайғамбарымызға, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, құнды сыйлықтар жіберген екен. Сол сыйлықтардың ішінде Африканың қызыл топырағында өсіп шыққан алтыннан жасалған сақина да бар еді. Пайғамбарымыз, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, сол алтынға қолын тигізбей, жұмсақ бұтақпен алып, немересіне Абуль-Ас Умамаға ұсынды: «Қызым, мына әсем сақинаны сен тағып жүр!» – деді.
Анас ибн Малик, Алла оған разы болсын, бірде маған: «Егер мен бұл құпияны біреуге айтсам, оны міндетті түрде сенің құлағыңа жеткізер едім!» – деген еді. Абдулла ибн Джафар да: «Пайғамбарымыз, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, маған бір құпия сыр айтып, мен оны ешкімге жеткізбедім», – деп айтқан.
Пайғамбарымыз, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, балалардың ойынға деген құмарлығын жақсы түсінетін. Мысалы, кішкентай Анасқа тапсырма бергенде, оның балалармен ойнап жүргенін көріп, ашуланбастан, керісінше, оның балалық шағына тән мінездерін мейіріммен қабылдаған.
Анас, Алла оған разы болсын, өзінің балалық шағында болған бір оқиғаны былайша әңгімелейді: «Бірде Пайғамбарымыз, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, маған маңызды бір тапсырма берді. Мен болсам, оның бұйрығына қарсылық білдіріп, балалармен ойнап кеттім. Біраз уақыттан кейін, асығыс үйге қайтатын кезде, Пайғамбарымыздың, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, мені күлімсіреп қарсы алғанын көрдім. Ол маған: „Кішкентай Анасым, менің тапсырмамды орындадың ба?“ – деп мейіріммен сұрады. Мен ұялғанымнан басымды изеп қойдым».
Сәбит бұл хадисті жеткізгенде, Анас бин Мәліктің сөздерін есіне алып: «Егер мен бұл істі біреуге айтуды шешсем, оны саған міндетті түрде айтып берер едім!» дегенін еске алады. Абдуллах бин Джафар былай деп әңгімелейді: «Бірде Пайғамбар Мұхаммед, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, мені шақырып, бір құпия айтты. Мен оны ешкімге айтқан емеспін» (Муслим, Хайд, 79).
Пайғамбар Мұхаммед, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, балалардың ойынын табиғи қажеттілік ретінде түсініп, қабылдаған. Мысалы, ол кіші Анасқа тапсырма бергенімен, оның басқа балалармен ойынға беріліп, тапсырманы ұмытып кеткенін түсіністікпен қабылдаған.
Бұл оқиғаны Анас, Алла оған разы болсын, өзі былай деп әңгімелеген: «Бірде Пайғамбар Мұхаммед, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, мені бір жерге жіберді, бірақ мен оған: „Аллаға ант етемін, мен бармаймын!“ – деп қарсылық білдірдім. Бірақ ішімнен баруға шешім қабылдадым, өйткені бұл маған Алланың Елшісі Мұхаммедтің, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, бұйрығы болатын. Мен жолға шығып, көшеде ойнап жүрген балаларға кезіктім. Қызығып, оларға қосылып кеттім. Кенеттен, мені біреу мойнымнан ұстап алды. Артыма қарасам, Пайғамбардың, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, күлімсіреп тұрғанын көрдім. Ол маған: „Менің кішкентай Анасым! Менің тапсырмамды орындадың ба?“ – деп сұрады. Мен оған: „Уа, Алланың Елшісі! Дәл қазір сол жерге бара жатырмын!“ – деп жауап бердім» (Муслим, Фадаил, 54).
Бірде Пайғамбар Мұхаммед, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, күннің шуағына малынып, құмда асыр салып ойнап жүрген балаларды көзі шалды. Балалардың күлкісі айналаны шаттыққа толтырып тұрған еді. Сол кезде бір сахаба шыдамай, олардың ойынын тоқтатпақ болды. Бірақ Алланың Елшісі, оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын, жүрегінің жылуымен, ерекше мейіріммен: «Оларды мазалама! Құм – балалардың шаттыққа толы әлемі, олардың жан дүниесіне қуаныш сыйлайтын сиқырлы әлем ғой!» – деп, балаға тән қуаныштың қасиетін терең түсіндіре жауап берді (Хайсами, 8/159).