Тəңірлік сипаттар
Аллаһ Тағаланың болмысы сияқты сипаттары да мəңгілік жəне кəміл. Аллаһ Тағала Өзін олармен бірге сипаттады жəне олар Жаратушымызбен қарым-қатынасты дамытудың маңызды жолы ретінде қызмет етеді. Уақытша жəне кемелсіз болғандықтан, шектеулі ақыл-ойымыз олардың толық мəнін түсіне алмайды, бірақ олар бізге Аллаһ Тағаламен қарым-қатынас жасауымызға мүмкіндік береді, біз оларды түсінген кезде біз махаббат пен байланыс табамыз. Затты сипаттаудың екі жолы бар: оның бойындағы белгілер (жағымды атрибуттар) жəне оның жоқ белгілері (теріс атрибуттар). Жасалған заттар шектеулі мағынада ұқсас атрибуттарға ие болуы мүмкін, яғни оларды Аллаһ Тағаланы сипаттау үшін қолданылатын терминдермен сипаттауға болады, бірақ оларға берілген мағына Аллаһқа тəн нəрсемен салыстырғанда жеткіліксіз. Мысалы, адамды мейірімді (рахма) деп сипаттауға болады, бірақ бұл Аллаһ Тағаланың сипатынан күрт ерекшеленеді. Бұл ұғымды Аллаһ Тағала өзінің болмысы туралы ең айқын аятта былай деп баяндаған: «Оған ұқсайтын ешнəрсе жоқ». (Шура сүресі, 11-аят).
Ақырында, қанағат (ар-рида) жəне оның қарама-қайшысы, наразылық (əл-ғадаб) сияқты басқа сипаттарға қарағанда, оң сипаттардың қарама-қарсылығы Аллаһ үшін мүмкін емес. Əрі қарай, сегіз атрибутын қарастырамыз: Өмір (Хаят) – Ол тірі, оған қатысты өлім мүмкін емес. Алла Тағала Құран Кəрімде өзі туралы былай дейді: «Өлмейтін Тіріге сенім артыңдар, Оны ұлықтап, мадақтаңдар. Оның пенделерінің күнəларын білуі жеткілікті», – деді. (Фурқан сүресі, 58-аят). Құдірет (Қудра) – Ол шексіз құдірет иесі. Оның құдіретті күші Əлемнің ұлылығынан жасушаның қыр-сырына дейін көрінеді. Мұның қарама-қарсысы – əлсіздік жəне бұл Ол үшін мүмкін емес. «Аллаһ барлық тірі жанды (бір тамшы) судан жаратты. Олардың (тірі жаратылыстардың) ішінде қарнымен жорғалаушылар (жыландар сияқты), екі аяқпен жүретіндері (адам сияқты), төрт аяқпен жүретіндері (көп жануарлар сияқты) бар. Алла қалағанын жаратады. Расында, Алла əр нəрсеге қабілетті (Ол құдіретті). (Нұр сүресі, 45-аят).
Білім (‘Илм) – Ол бəрін біледі – бар болған, бар, не болатынын жəне болмайтынын біледі. Ол бəрін ұсақ-түйекке дейін біледі. Жаратылыстар Оның шексіз жəне кемел Білімінің дəлелі. Білімнің қарама-қарсысы надандық [білместік] жəне Ол үшін барлық жағынан мүмкін емес. «Онда жасырын нəрсенің кілттері бар. Бұл туралы Ол ғана біледі. Ол құрлықтағы жəне теңіздегі (барлық тірі жəне жансыз жаратылыс туралы) бəрін біледі. Ол ағаштан түскен əрбір жапырақты біледі. Жердің қараңғылығындағы барлық дəндер, балғын жəне құрғақ нəрселер – мұның бəрі Ашық Кітапта (Лəуһ əл-Махфузда) (жазылған). (Əнғам сүресі, 59-аят). Ерік (Ирада) – Ол мəңгілікке дейін не болғанын жəне не болатынын қалаған (ма кана уа ма якун). Оның қалағаны бар, қаламағаны жоқ. Оның қалауына қарсы тұра алатын ешкім жоқ жəне Оның бұйрығын кешіктіретін ешкім жоқ. Оның еркі абсолютті жəне оны ештеңе жасауға мəжбүрлеу мүмкін емес. Алла Тағала былай дейді: «Ол не қаласа, соны істейді». («Буруж» сүресі, 16-аят). Жоғарыда аталған төрт қасиетке мəтіндік дəлел Құран Кəрім мен хадисте келтірілген. Рационалды дəлел мынада: егер осы төрт атрибуттың кез келгені жоққа шығарылса, онда мүмкін болатын нəрсе болмас еді, өйткені тəуелді нəрсенің өзі тəуелді болмай өмір сүруі мүмкін емес. Басқаша айтқанда, Құдіреттілік болмаса, əлсіздік болар еді. Əлсіз адам бір нəрсені жаратпайды. Еріксіз қандай жаратылыстың пайда болуын анықтау мүмкін емес еді.
Білімсіз мүмкін болатын нəрселер өмір сүре алмайды, өйткені бір нəрсені елестету үшін ол туралы білім қажет. Өмір болмаса, бұл қасиеттердің ешқайсысы да болмас еді. Басқаша айтқанда: Мүмкін болатын нəрселердің болуы Аллаһ Тағаланың тірі болуы керектігін дəлелдейді. Бұл оның жаратылыс туралы Білімге, оны анықтауға ерік-жігеріне жəне оны бар ету үшін күшке [қабілетке] ие болуы керек екенін дəлелдейді. Есту (Сам’) – Ол ешбір мүшеге, дыбыс толқындарына, таралатын бөлшектерге жəне сол сияқтыларға сүйенбестен барлық дыбыстарды естиді. Көру (Басар) – Ол мүшелерге, жарық толқындарына жəне сол сияқтыларға сүйенбестен барлық түрлер мен түстерді көреді. «Расында, Алла – естуші, көруші». (Ғафир сүресі, 20-аят). Сөйлеу (Кəлəм) – Оның естіп, көріп тұрғанындай, Оның сөзі ешбір мүшеге, дыбыс толқынына, əріпке, тəпсірге тəуелді емес. Дəл осы қасиет арқылы Ол дінге келуге əкеледі. Құран Кəрім Алла Тағаланың хабары болғандықтан да Оның кəлəмі. «Мұса Біз белгілеген жерге (Синай тауына) келгенде, Раббысы онымен сөйлесті (адамдардың сөзіне ұқсамайтын сөзбен). (Ағраф сүресі, 143-аят).
Жаратылыс (Тəквин) – Бұл жоқтан бір нəрсені тудыру. Ол Өзінің қалауымен, білімімен жəне құдіретімен барлық нəрсені жаратады. «Ол аспан мен жердің Жаратушысы. Ол шешім қабылдағанда: «Бол!» деу ғана қалады. Сосын болады». (Бақара сүресі, 117-аят). Бұл төрт сипаттың мəтіндік дəлелі Құран Кəрім мен Сүннетте бар. Ақылға қонымды дəлел: егер Аллаһ Тағала бұл қасиеттерге ие болмаса, онда оған қарама-қарсы қасиеттер: мылқаулық, кереңдік жəне соқырлық болуы керек еді. Бұлардың барлығы Аллаһ Тағала үшін мүмкін емес кемшіліктер, өйткені олардан құтылу немесе Оған көмектесу үшін басқа біреуге мұқтаж екенін білдіреді. Мұқтаж болу Өз-өзін жоққа шығарады, ал Өзін-өзі жоққа шығару Аллаһ Тағалаға қатысты мүмкін емес. Біріншіден, Алла Тағаланың сипаттарын түсіну – Оны тану жолы. Əрбір ғашық өзінің махаббат объектісі туралы бірдеңе білуге тырысады. Біз сүйген адам барлық жағынан кемелді болса, бұл тілек қаншалықты күшті? Екіншіден, атрибуттарды түсіну тұлғаны түзетуге əсер етеді. Адам өзінің сүйіктісінің кемелдіктерінен қолынан келгенше азын-аулақ нəрсеге бойлауға ұмтылады. Үшіншіден, болмыс пен сипат арқылы Аллаһты шақыру адамды Оған жақындатады. Алла Тағала «Ағраф» сүресінде Жаһаннам (тозақ) тұрғындарының ерекшеліктерін баяндап былай дейді: «Олардың жүректері түсінбейтін, көздері көрмейтін, құлақтары естімейтін. (Ойлаудың жеткіліксіздігі, сабақ алу ниетімен қарауды қаламау жəне ойлау кезінде тыңдағысы келмеу тұрғысынан) олар жануарлар сияқты – бірақ одан да жоғалған (өйткені олар мəңгілік пайда əкелетін нəрсені қалдырды жəне олар үшін мəңгілік азапқа себеп болған нəрсеге бұрылды) Олар бейқам (өз пайдасынан бейхабар)». (Ағраф сүресі, 180-аят). Адамзаттың дертіне шипа ретінде мүміндерге былай дейді: «Алланың көркем есімдері бар. Ендеше, Оған жүгініп, оларға жүгініңдер!» (Ағраф сүресі, 180-аят). Аллаһ Тағала өзін осы көркем есімдермен атаған. Аллаһ Тағаланың көркемдігі осындай – Оны Одан басқа ешкім сипаттай алмайды. Алла Елшісі (оған Алланың игілігі мен сəлемі болсын) дұғасында: «Мен саған лайықты мақтауды айта алмаймын, сен өзіңді мақтағандайсың». (Муслим жəне басқалар).
Алла Елшісі (оған Аллаһтың игілігі мен сəлемі болсын) əрі қарай Аллаһ Тағаланың 99 есімі бар екенін жəне оларды білген адам жəннатқа кіретінін түсіндірді (əл-Бухари жəне т.б.).